اين از اعظم نعم بود كه حقتعالى به بنى اسرائيل داده بود و از جمله آياتى كه ملجئى ايشان بود بعلم بوجود صانع حكيم و تصديق موسى و ايشان با وجود اين اتخاذ عجل كردند و گفتند بموسى كه ما به تو ايمان نياريم تا كه خدا را علانيه بما نمايى و اين نهايت بعد ايشان بود از فطنت و ذكا و اينكه امت خاتم النبيين صلَّى اللَّه عليه و آله اتباع آن حضرت كردند با آنكه معجزات از امور نظريهء دقيقه بود كه اذكيا ادراك آن ميتوانستند كرد دلالت تمام دارد بر علو ذكا و فظنت اين امت عالى همت و اخبار آن حضرت اين قصه را از جمله معجزات آن بود چنان كه تقرير آن سمت تحرير يافت پس معلوم شد كه چون امت موسى در كمال بلاهت بودند حقتعالى معجزه ظاهره بايشان نمود تا ايمان آرند و بلاهت ايشان بر وجهى بود كه با وجود اين معجزات ظاهره بگوساله پرستى مشغول شدند و امت سيد كاينات صلَّى اللَّه عليه و آله چون فطن و ذكى بودند محتاج نبودند به آنكه اين نوع معجزه بايشان نمايد تا ايمان آرند و به جهت اين حكمت معجزهء خاتم الانبيا صلَّى اللَّه عليه و آله از امور دقيقه نظريه بود القصه چون بنى اسرائيل بعد از هلاك فرعون بمصر معاودت نمودند و كتابى نداشتند كه به آن عمل كنند حق تعالى موسى را وعده داد كه كتاب تورية به او عطا فرمايد و از براى او ميقاتى تعيين فرمود كه آن مدة چهل روز بود كما قال جل ذكره * ( وَإِذْ واعَدْنا مُوسى ) * و ياد كنيد وقتى كه وعده داديم موسى را از بهر دادن كتاب تورية به او * ( أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ) * چهل شبانروز يعنى گفتيم كه بعد از انقضاء مدت چهل روز كه تمام ذو القعدة بود و ده روز از ذى الحجة تورية را به تو دهيم كما قال وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ و ذكر ( واعدنا ) كه براى بين اثنين است جهت آنست كه حقتعالى بطريق وحى وعده داد موسى را به دادن تورية و موسى وعده داد او را برفتن بميقات كه طور بود و تعبير مدت مذكوره بليالى نه بايام جهت آنست كه غرر شهور بليالى است و عرب بناى حساب خود را به ماه مينهد و ماه در شب طالع مىشود و يا اين كه شب تقدم دارد بر روز در ايجاد يعنى حقتعالى اول شب آفريد بعد از آن روز و وجه تسميه موسى آنست كه به زبان عبرانى موآبست و سا درخت و چون كه مادرش او را در رود نيل انداخت و فرعونيان او را در ميان آب و درخت يافتند از اين جهت به اين اسم مسمى شد حاصل كه مىفرمايد موسى را وعده داديم چهل شبانه روز كه او را تورية بدهيم و موسى با بعضى از خواص خود متوجه طور شد كه ميقات او بود * ( ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ ) * پس فرا گرفتيد شما گوساله را بخدايى * ( مِنْ بَعْدِه ) * از پس رفتن موسى بطور * ( وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ ) * و شما ستمكاران بوديد به جهت شرك و وضع عبادت حق در غير موضع آن و استحقاق عذاب به جهت آن و تفصيل اين قصه آنست كه چون حقتعالى فرعون را هلاك گردانيد و ملك او را بميراث ببنى اسرائيل داد ايشان گفتند ما را كتابى ميبايد كه در او بيان حلال و حرام باشد تا بر آن عمل كنيم و